આભાસનો સુમાર કંઇ જોવો નથી,
અજવાસનો સુમાર કંઇ જોવો નથી.
એમ જ નજર પૂગે ત્યાં લગ જોવાનું પણ,
આકાશનો સુમાર કંઇ જોવો નથી.
ચિંઘાડ વર્તમાનની હાથીની હોય,
ઇતિહાસનો સુમાર કંઇ જોવો નથી.
સાલસપણું સુલભ છે જીવનમાં પછી,
પરિહાસનો સુમાર કંઇ જોવો નથી.
કિશોર નિસ્પૃહીપણામાં રાજી છે,
સારાંશનો સુમાર કંઇ જોવો નથી.
-ડૉ. કિશોર મોદી
એટલે તો ટેરવું કંકાવટીમાં ન્હાય છે,
સ્વપ્ન,શ્રદ્ધા,લાગણીનો ત્યાં જ સંગમ થાય છે.
આપણું આ કેસરી-લીલાપણું સાચું નથી,
જો હટાવી લ્યો પ્રિઝમ તો શ્વેત સૌ દેખાય છે.
પ્રશ્ન અંતરનો નથી બસ યોગ્ય સાધન જોઇએ,
મોરના પીછાં વડે ગોકુળિયે પહોંચાય છે.
ટેવ ક્યાં છે કે તપાસે આદમી એનો સ્વભાવ,
એ હવાની જેમ નહિતર ચોતરફ ફેલાય છે.
હાથની આડસ કરી લે તો બધું સચવાય, દોસ્ત !
ઘરમાં દીવો, ખુલ્લી બારી ને પવન ફૂંકાય છે.
-હેમાંગ જોશી
આપ્યું વચન પળાય, હવે શક્યતા નથી,
રસ્તે ફરી મળાય, હવે શક્યતા નથી.
ઘમ્મર વલોણું, ઘંટ-નિનાદો ભરી સવાર,
ઝીણું ઝીણું દળાય, હવે શક્યતા નથી.
માથું ઊંધું કરીને લટકતું રહ્યું છે મન,
સીધે સીધું ટળાય, હવે શક્યતા નથી.
બાવળ તણાં જ બીજની માંડી છે હાટડી,
ફૂલો- ફળો રળાય, હવે શક્યતા નથી.
મુરશિદ સહુ પ્રપંચ કરી એક થઈ ગયા,
સાચું કશું કળાય, હવે શક્યતા નથી.
જામી પડ્યા છે ‘સૂર’ અહીં મહેફિલો મહીં,
હિમાળે જઈ ગળાય, હવે શક્યતા નથી.
-સુરેશ પરમાર ‘સૂર’
હતું જે એય ગયું ફેરફાર કરવામાં,
દીવો બુઝાઈ ગયો અંધકાર કરવામાં.
હવે જગાડ ન સૂતો છું હું હકીકતમાં,
જરાક વાર કરી તેં સવાર કરવામાં.
નદીની જેમ અગર ચાલશો થશે રસ્તા,
ખડક ઊભા જ રહ્યા છે વિચાર કરવામાં.
અરે ઓ પારધી ટહુકા ન ધ્યાનથી સાંભળ,
ધ્રૂજે છે હાથ હજી જો શિકાર કરવામાં.
ફરક પડે ન અરીસાને શી રીતે ‘બેદિલ’,
તૂટી ગયો છું હું ટુકડા હજાર કરવામાં.
-અશોક ચાવડા ‘બેદિલ’
સાંજ સલોની નમતી માગી,
રાત અમે ઝળહળતી માગી.
સૂર-સરિતા સરતી માગી,
રેત સમયની ખરતી માગી.
શાંત કિનારા રાસ ન આવ્યા,
અમે ઓટ ને ભરતી માગી.
ગમતી ખુશ્બૂ મનભર માણી,
ડાળ ડાળ મઘમઘતી માગી.
ગ્રીષ્મ-વર્ષા કે હેમંત-શિશિર,
હર મોસમ રસઝરતી માગી.
-પ્રવિણ શાહ
સતત વરસ્યા કરે વરસાદ જેવી યાદ પજવે છે,
કદી નહિ સાંભળેલો દૂરનો એ સાદ પજવે છે,
સજાવ્યા મેં ઘણા સ્વપ્ના થયા સાકાર થોડા પણ,
મળ્યો આકાર ના જેને હજુ એકાદ પજવે છે.
*
પજવતી હોય છે જે લાગણી એ બાદ કરવી છે,
મને જે બંધને બાંધે એ સૌ આઝાદ કરવી છે,
નહિ પોષાય રોજેરોજના આ લાગણીવેડા,
હવે તો જાતને નિસ્પૃહતા સૌગાદ કરવી છે.
*
કરેલી વાત એ આજે સતત બસ યાદ આવે છે,
અને બસ ઝરમરી વરસાદનો આલ્હાદ આવે છે,
કરી દઉં બંધ આંખો ને જરા જો ધ્યાનમાં લાગું,
ભીતરથી ‘તું હિ તું હિ’નો જ કેવળ નાદ આવે છે.
-અશોક જાની ‘આનંદ’
સૂર્ય દર્પણ જોઈને ગભરાયો હતો
પીઠ પાછળ રાતનો પડછાયો હતો
સૂર્ય જઈ અસ્તાચળે સંતાઈ ગયો
ચંદ્ર અડધું રાજ લઇ હરખાયો હતો
બીક આડી ઉતરી ઘરને આંગણે
ઠોકરો કલ્પીને ખુદ અટવાયો હતો
ભગ્ન હૈયું કાખઘોડી લે બુદ્ધિની
મનની ચંચળ ભૂમિ પર પછડાયો હતો
સાપસીડીની રમત છે આ જિંદગી
પળવિપળ પાસા મુજબ પલટાયો હતો
આભ પણ ઓછું પડે છે વિસ્તારને
વ્યાપ એવો રૂદિયે પડઘાયો હતો
ગાંસડી જોઈ વિચારી બાંધો હવે
‘કીર્તિ’ તો ગત જન્મનો દરમાયો હતો
-કીર્તિકાન્ત પુરોહિત
રોજ પડકારે છે અંદરથી મને એ કુણ છે ?
લાગે છે મારી જ ઇચ્છા, કોઇ શક કે હૂણ છે.
અર્થ તો સરકી ગયા સૌ પોતપોતાને ઘરે,
ત્યારથી એકાકી શબ્દોની દશા દારૂણ છે.
હું બતાવી કે જરા પણ વર્ણવી શકતો નથી,
વેદનાઓ મારી નિરાકાર ને નિર્ગુણ છે.
સ્હેજ અમથી વાતમાં નારાજ થૈ ગ્યા આપ તો,
આ જગતમાં કોણ છે એવું કે જે સંપૂર્ણ છે ?
માફ કરજે હે ગઝલ, મુજથી અદા ના થૈ શક્યું,
તારું જે મારા શિરે જન્મોજનમનું ઋણ છે.
-હરીશ ધોબી
ઓઘડ શો તાકવાનો કે મ્હોરું મહોર્યું છે,
અક્કલને ટાળવાનો કે મ્હોરું મહોર્યું છે.
છો લોકને ઘડી ઘડી હસવાનું થાય પણ,
મસમોટી ફાડવાનો કે મ્હોરું મહોર્યું છે.
દુનિયાની ઐસી તૈસી કંઇ દરકાર છે નહીં,
મ્હોંફાટ ભાંડવાનો કે મ્હોરું મહોર્યું છે.
કૈં વાતવાતમાં હું કોઇ ખાનદાનીનું
સામૈયું કાઢવાનો કે મ્હોરું મહોર્યું છે.
ક્યારેય આપણાથી આગળ કોઇ જાય ના,
ખાડામાં પાડવાનો કે મ્હોરું મહોર્યું છે.
નીરોનો એટલે બીજો અવતાર છું કિશોર,
જગ આખું બાળવાનો કે મ્હોરું મહોર્યું છે.
-ડૉ. કિશોર મોદી
અનુષ્ટુપ છંદ 32 અક્ષરનો અક્ષરમેળ છંદ છે.
આ છંદમાં આઠ અક્ષરના ચાર ચરણ હોય છે. બે ચરણ એક પંક્તિમાં લખાય છે.
આમ બે પંક્તિમાં કુલ 32 અક્ષરનો મેળ થાય છે.
દરેક ચરણમાં પહેલા ચાર અક્ષર ગમે તે એટલે કે લઘુ કે ગુરુ હોઈ શકે.
પહેલા અને ત્રીજા ચરણમાં પાંચમો અક્ષર લઘુ નિશ્ચિત અને છઠ્ઠો, સાતમો
અને આઠમો અક્ષર સામાન્ય રીતે ગુરુ હોય છે.
બીજા અને ચોથા ચરણમાં પાંચમો અને સાતમો અક્ષર લઘુ નિશ્ચિત અને
છઠ્ઠો ને આઠમો અક્ષર સામાન્ય રીતે ગુરુ હોય છે.
આ છંદમાં એક ગુરુને સ્થાને બે લઘુ લઇ શકાય નહીં.
કારણ કે એમ કરવાથી અક્ષરનો મેળ તૂટે છે.
જેમ કે…
સત્યનું કાવ્ય છો બાપુ, કાવ્યનું સત્ય છો તમે;
ઝંખતી કાવ્યને સત્યે, સૃષ્ટિ આ આપને નમે.
*અહીં બોલ્ડ લેટર લઘુ અક્ષર દર્શાવે છે.
ઉદાહરણ-
સોટી ને શિક્ષકો કેરા, શાળા માંહે સમાગમે;
વિદ્યા ને વેદના બે મેં, એક સાથે જ મેળવ્યા.
***
રસહીન ધરા થૈ છે, દયાહીન થયો નૃપ;
નહીં તો ના બને આવું, બોલી માતા ફરી રડી.
***
વૃદ્ધ માતા અને તાત, તાપે છે સગડી કરી;
અહો ! કેવું સુખી જોડું, કર્તાએ નિરમ્યું દીસે !
ક્રમશઃ
