आपको आपकी कमी होती।
प्यास पानी को भी लगी होती।
काश तुज़को मैं देख सकता तो,
बंदगी में कसर नहीं होती।
दो-कदम साथ तुम चले होते,
मेरी राहों में रोशनी होती।
तुमसे कहेना था वो कहा होता,
हमने गज़लें कहाँ कही होती।
सारी बातें मैं भूल जाता पर,
तुमने एक बार याद की होती।
अश्क आँखों की अब नहीं सुनते,
तुमने दिल की कही सुनी होती।
-गौरांग ठाकर
ચાલે છે શ્વાસોશ્વાસ, એની ખાતરી કરાવ !
તું છે હૃદયની પાસ, એની ખાતરી કરાવ !
આ તો ઘુવડની જાત નયન ખોલશે નહીં,
સૂરજ તણો પ્રકાશ, એની ખાતરી કરાવ !
તાકી ઉપર ન ચાલશે ચાતક હવે અહીં,
લાગી છે ખરી પ્યાસ, એની ખાતરી કરાવ !
સામે ઊભો છું એટલું પર્યાપ્ત ત્યાં નથી,
આવ્યો કરી પ્રવાસ, એની ખાતરી કરાવ !
સાથે મળીને લે ભલે આનંદ સિદ્ધિનો,
તારોય છે પ્રયાસ, એની ખાતરી કરાવ !
ગઈ રાત ને પ્રભાત થયું- જૂની વાત છે,
પ્રગટ્યો ખરો ઉજાસ, એની ખાતરી કરાવ !
માણસ છું એમ બોલવાથી ચાલશે નહીં,
જે લક્ષણો છે ખાસ, એની ખાતરી કરાવ !
-નટુભાઈ પંડ્યા
ચૂપ આ ગુલમ્હોર છે, કેમ હું બોલું ગઝલ ?
ખામોશીનો દોર છે, કેમ હું બોલું ગઝલ ?
છે રઝળતાં ઝાંઝવાં, ચૂપ ઊભી છે હવા
શુષ્ક આઠે પ્હોર છે, કેમ હું બોલું ગઝલ ?
સૂર્યને આખો ગળી, આભ સૂતું છે વળી
ક્યાં રૂપેરી કોર છે ? કેમ હું બોલું ગઝલ ?
અર્થમાંથી ક્યાં સરે, કૈં હવે તો અર્થ પણ ?
શબ્દ પણ કમજોર છે, કેમ હું બોલું ગઝલ ?
મંચ પરના દૃશ્યથી એ સ્વયમ્ નખશિખ ‘સુધીર’,
ભાવમાં વિભોર છે કેમ હું બોલું ગઝલ ?
-સુધીર પટેલ
ગુજરાતીમાં જે ‘ત્રિપદી’ લખાય છે તે આ નથી. ‘ટ્રાયોલેટ’ એ ફ્રેંચ કાવ્યપ્રકાર છે, જે અગાઉ ગુજરાતી
સાહિત્યમાં કદી જોવાયો નથી. હા હિન્દી, ઉર્દૂ, ફારસી, પંજાબી, સિંધી જેવી ભાષાઓમાં એ ઓછે-
વધતે અંશે દેખા દે છે. ફારસીમાં ‘ઐલાફ’ અને હિન્દીમાં એ ‘તરાઈલ’ નામે રજુ થયેલો છે.
કાવ્યસ્વરૂપ ટ્રાયોલેટ એની વિશિષ્ટ પ્રાસરચનાને કારણે ધ્યાનાકર્ષક બને છે. એમાં કુલ આઠ પંક્તિઓ
હોય છે. એની મુખ્ય એટલે કે પ્રથમ પંક્તિ કાવ્યમાં ત્રણ વાર આવે છે, એટલે કદાચ ‘ટ્રાયોલેટ’ નામ
પડ્યું હોઈ શકે. એની પ્રથમ પંક્તિ ચોથા અને સાતમા સ્થાને પુનરાવર્તિત થાય છે, એ જ રીતે બીજી
પંક્તિ આઠમા સ્થાને ફરીથી આવે છે.
‘ટ્રાયોલેટ’ની વિશિષ્ટ પ્રાસરચના આ રીતે મૂકી શકાય-
1. cat 2. dog 3. bat 4. cat 5. fat 6. hog 7. cat 8. dog.
આપણે ત્યાં જેમ ‘માત્રા’ છે તેમ એમાં સિલેબલ (syllable) એકમ તરીકે હોય છે, પણ સિલેબલના
હિસાબે લખવાને બદલે આપણે ગઝલમાં વપરાતા ઉર્દૂ-ફારસી છંદો અથવા આપણા સંસ્કૃત છંદો
એને માટે પ્રયોજીએ તો એનો આપણી ભાષામાં વિકાસ સહજ અને સરળ બને, એ સ્વયંસ્પષ્ટ છે.
આપણે હાઈકૂ અને સૉનેટને એમના મૂળ છંદશાસ્ત્ર સાથે નથી સ્વીકાર્યાં એથી એ આપણા સાહિત્યમાં
સ્થિર થયાં છે અને વિકસ્યાં છે એ આપણે જાણીએ છીએ. સર્જકો અને અભ્યાસીઓ આ ચિત્રને વધુ
સ્પષ્ટ કરી શકે. ટ્રાયોલેટમાં આપણા સર્જકો અને અભ્યાસીઓ રસ લે તો એના સુંદર પરિણામો મળે.
-નિર્મિશ ઠાકર
(કવિતા અંક-૨૪૯ માંથી સાભાર)
*****
એક ટ્રાયોલેટ-
ઉદાસી હોય છે
સાવ એકાકી નજરના દ્વાર પર,
ચિત્રવત્ સાંજે ઉદાસી હોય છે.
એ પ્રતીક્ષાતી વ્યથાઓથી સભર,
સાવ એકાકી નજરના દ્વાર પર.
દૂર દેખાતી ક્ષિતિજ પર એક ઘર,
બારીએ એની ઊભેલું, કોણ તે.
સાવ એકાકી નજરના દ્વાર પર,
ચિત્રવત્ સાંજે ઉદાસી હોય છે.
-નિર્મિશ ઠાકર
ધોમધખતા દિલ મહીં લીલાશ છે !
દોસ્ત ! કંઈ તો ઊગશે વિશ્વાસ છે.
તોડ દિવાલો ને બારી-બરણાં,
ખાતરી તો થાય કે આકાશ છે.
આ ઇમારત જીર્ણ છે, તૂટી જશે
કેટલા બાકી હજી નિઃશ્વાસ છે !
સાચવું ક્યાંથી હૃદયની તાજગી ?
બહુ જ આ મ્હેરામણે ખારાશ છે.
એટલે તો દોડતા રહે છે ચરણ,
લાગણી નામે ય બસ આભાસ છે !
કેમ કોરી કે પછી બાળી શકો ?
લાકડામાં તો નરી ભીનાશ છે.
શ્વાસ સાથે ક્યાં કદી નિસ્બત હતી ?
તો ય શ્વાસોશ્વાસ અહીં ચોપાસ છે.
-છાયા ત્રિવેદી
વ્યવસાયે પત્રકાર એવા છાયા ત્રિવેદી રાજકોટના છે.
આ ગઝલ, તેમના ગઝલ સંગ્રહ “શ્રી ગઝલ” માંથી
લેવામાં આવી છે.
સંપર્ક-
chhaya_trivedi@rediffmail.com
સંબંધ છે તો મળશું મળવાનું બાદ ના કર,
નાહક પદાર્થમાંથી પરમાણું બાદ ના કર.
એના વગર અધૂરી વળગાડની કથા છે,
પડ્યો છે જેમાં પગ એ કુંડાળું બાદ ના કર.
આદિ ને અંત વિશે તું બોલતો રહે પણ,
વચ્ચે જે છે તે મારું રજવાડું બાદ ના કર.
વૈવિધ્ય ઋતુઓનું ભીતરમાં ભેળવીને,
આંખોનું આ અમારું ચોમાસું બાદ ના કર.
મનના દીવાની સામે બેસીને મગ્ન થા પણ,
આખાયે આ નગરનું અજવાળું બાદ ના કર.
તારા ખબર નથી કંઈ એવી આ અવદશામાં,
પરબીડિયું ઉમેરી સરનામું બાદ ના કર.
અશરફ વહી ગયો છે છોને પ્રવાહ સાથે,
જળ લખેલું એનું લખવાનું બાદ ના કર.
-અશરફ ડબાવાલા
આગલા મેલમાં બા ગઈ પાછલી લોકલમાં બાપુ,
ટ્રેન છૂટી ને સ્ટેશન પાસે રહ્યો પાછળ ધૂમાડો.
સૂનાં તારીખિયાનાં પાનાં ગડી વાળેલું છાપું,
આગલા મેલમાં બા ગઈ પાછલી લોકલમાં બાપુ.
તુલસી ક્યારે સૂની દીવી કોને ઘી-માચીસ આપું,
મોભ તૂટ્યા સૂનાં આંગણિયાં સૂનો ગાયોનો વાડો.
આગલા મેલમાં બા ગઈ પાછલી લોકલમાં બાપુ,
ટ્રેન છૂટીને સ્ટેશન પાસે રહ્યો પાછળ ધૂમાડો.
-કીર્તિકાન્ત પુરોહિત
આ ટ્રાયોલેટને નિર્મિશ ઠાકર શ્રેષ્ઠ ટ્રાયોલેટ એવોર્ડ ૨૦૦૯-
પ્રથમ ઈનામ મળ્યું છે. કવિશ્રી કીર્તિકાન્ત પુરોહિતને
ગુર્જર કાવ્ય ધારા તરફ્થી હાર્દિક અભિનંદન.
ત્વચાની ભીતરે પહોંચી શકે એ સ્પર્શ જેવો છું,
અને સુરદાસ પણ જોઈ શકે એ દૃશ્ય જેવો છું.
નથી હું ઓશિયાળો શબ્દનો અભિવ્યક્ત થાવા, પણ
હંમેશા તાસીરે વરતાય એવા રક્ત જેવો છું.
બધાને પારખી લઉં છું ફક્ત એક ક્ષણની મહેતલમાં,
છતાં સહદેવના સાચા પડેલા તથ્ય જેવો છું.
નજરની પાર પણ દુનિયા વસે છે એક અણદેખી,
હું એ અણજાણ દુનિયાના અજાણ્યા સત્વ જેવો છું.
હવે હું આંખને ખોલું કે રાખું બંધ કાયમ, પણ
સદા તાદૃશ થશે આંખે હઠીલા સ્વપ્ન જેવો છું.
ભલે ચોપાસ વરસે વેદના, અવસાદ, પીડા, પણ
સતત આનંદમાં રહું છું, દીવાનો મસ્ત જેવો છું.
-અશોક જાની ‘આનંદ’
૧.
ટેરવે ઝાકળ વિશે થોડું લખું,
રાત્રિવશ કાજળ વિશે થોડું લખું.
કુંડળી માણસની દોરું,ચીતરું,
કાયની સાંકળ વિશે થોડું લખું.
કોણ જાણે કે સમય બારીક છે,
દિલના દાવાનળ વિશે થોડું લખું.
લાગણીથી દશ દિશાએ રમવું છે,
આભની અટકળ વિશે થોડું લખું,
શેષ વરસો બારીએ ઊભા ઊભા,
શેરીના અંજળ વિશે થોડું લખું.
રાતદિન ભીતર કશું વંચાય છે,
ખાસ નહિ, કાગળ વિશે થોડું લખું.
૨.
સ્ફૂર્તિલી કૂંપળ વિશે થોડું લખું,
સ્વપ્નના ઝળહળ વિશે થોડું લખું.
ને પછી આગળ વિશે થોડું લખું,
આયખાની કળ વિશે થોડું લખું.
એક એવા નળ વિશે થોડું લખું,
જીવતા મૃગજળ વિશે થોડું લખું.
એટલે વાદળ વિશે થોડું લખું,
એ સકળ પુદ્ગલ વિશે થોડું લખું.
ગમતીલા સ્થળ વિશે થોડું લખું,
હર સ્મરણના સળ વિશે થોડું લખું.
કાવ્યની ભોગળ વિશે થોડું લખું,
દરઅસલ હર પળ વિશે થોડું લખું.
૩.
ટેરવે ઝાકળ વિશે થોડું લખું, સ્ફૂર્તિલી કૂંપળ વિશે થોડું લખું,
રાત્રિવશ કાજળ વિશે થોડું લખું, સ્વપ્નના ઝળહળ વિશે થોડું લખું.
કુંડળી માણસની દોરું,ચીતરું, ને પછી આગળ વિશે થોડું લખું,
કાયની સાંકળ વિશે થોડું લખું, આયખાની કળ વિશે થોડું લખું.
કોણ જાણે કે સમય બારીક છે, એક એવા નળ વિશે થોડું લખું,
દિલના દાવાનળ વિશે થોડું લખું, જીવતા મૃગજળ વિશે થોડું લખું.
લાગણીથી દશ દિશાએ રમવું છે, એટલે વાદળ વિશે થોડું લખું,
આભની અટકળ વિશે થોડું લખું, એ સકળ પુદ્ગલ વિશે થોડું લખું.
શેષ વરસો બારીએ ઊભા ઊભા, ગમતીલા સ્થળ વિશે થોડું લખું,
શેરીના અંજળ વિશે થોડું લખું, હર સ્મરણના સળ વિશે થોડું લખું.
રાતદિન ભીતર કશું વંચાય છે, કાવ્યની ભોગળ વિશે થોડું લખું,
ખાસ નહિ, કાગળ વિશે થોડું લખું, દરઅસલ હર પળ વિશે થોડું લખું
-ડૉ. કિશોર મોદી
કેટલી ફુરસદ ઢળે ઓસ્ટ્રેલિયામાં !
મારું મન ખુદને મળે ઓસ્ટ્રેલિયામાં !
દીકરાને ઘેર પહોચું હું ને જાણે–
ટહુકતી ક્ષણ ઝળહળે ઓસ્ટ્રેલિયામાં
વહાલની આબોહવા હો ખુશનૂમા આ,
સ્મિતનાં અશ્રુ ફળે ઓસ્ટ્રેલિયામાં !
ના ઈમરજંસી અહીં કે વ્યસ્તતા પણ,
તો ય સાલું દિલ બળે ઓસ્ટ્રેલિયામાં !
શોધું છું ચહેરા પરિચિત ચોતરફ હું,
મારી પાગલતા કળે ઓસ્ટ્રેલિયામાં !
સ્માર્ટ મારું વ્યાજ અવસર* નામનું છે,
એક દરિયો ઊછળે ઓસ્ટ્રેલિયામાં !
આપણે તો મૂળ માણસ ગામડેના,
વિસ્મયો સૌ ખળભળે ઓસ્ટ્રેલિયામાં !
( * અવસર = પૌત્રનું નામ )
-ડૉ. દિલીપ મોદી
