છંદ – ૨૦ મુક્તઝબ (ગાગાગાલ)

છંદ – ૨૦ મુક્તઝબ (ગાગાગાલ)

મુક્તઝબ- એક અખંડ માત્રામેળ છંદ છે.
તેનો ગણ છે – ગાગાગાલ – સાત માત્રા આ છંદમાં ખૂબ જ ઓછી રચનાઓ મળે છે. ખાસ કરીને આ ગણ તેના મૂળ સ્વરૂપે નહીં પરંતુ અન્ય ગણ સાથે મિશ્ર રૂપે પ્રયોજાય છે. જેમ કે…

પોતે છેતરે છે ને મને આપે છે દોષો એ જ,
પુણ્યો એમના જાણે કરે ખેરાત પાછા એ જ. – રશીદ મીર

આમ આપણે એક જ પ્રકારના બે, ત્રણ કે વધુ ગણના આવર્તનથી બનતા એકાકી (મુફર્રદ) પ્રકારના અખંડ છંદો વિષે અભ્યાસ કર્યો. આ છંદોના ગણમાં ક્યાંય એક માત્રાની પણ વધઘટ થતી ન હોવાથી તેને સામિલ બહર – શુદ્ધ કે અખંડ છંદ કહે છે.

હવે આપણે મિશ્ર અને ખંડિત પ્રકારના છંદોનો વિચાર કરીશું.

0

Advertisements

છંદ – ૧૯ કામિલ

છંદ – ૧૯ કામિલ (લલગાલગા)

કામિલ- એક અખંડ માત્રામેળ છંદ કે બહર છે.
આ છંદનો ગણ છે- લલગાલગા સાત માત્રા. આ ગણમાં પ્રથમ આવતા બે લઘુ વર્ણ ચુસ્તપણે જાળવવા પડે, તેને સ્થાને એક ગુરુ ના લઇ શકાય. જો આમ કરવામાં આવે તો આ છંદ બદલાઈને રજઝ બની જવાનો ભય રહે છે. આ છંદ એક સુંદર ગેય છંદ છે.

ન ધરા સુધી ન ગગન સુધી નહીં ઉન્નતિ ન પતન સુધી,
અહીં આપણે તો જવું હતું ફક્ત એકમેકના મન સુધી.

છે અજબ પ્રકારની જિન્દગી કહો એને પ્યારની જિન્દગી,
ન રહી શકાય જીવ્યા વિના ન તાકી શકાય જીવન સુધી.
– ગની દહીંવાલા
અન્ય ઉદા.

યે હવા યે રાત યે ચાંદની તેરી ઇક હંસી પે નિસાર હૈ,
મુજે કયું ના હો તેરી આરઝૂ તેરી જુસ્તજુ મેં બહાર હૈ.

મુજે દર્દે દિલ કા પતા ન થા મુજે આપ કિસ લિયે મિલ ગયે,
મેં અકેલે યું હી મજે મેં થા મુજે આપ કિસ લિયે મિલ ગયે.

હૈ ઇસી મેં પ્યાર કી આબરૂ વો જફા કરે મેં વફા કરું.

મુજે તુમસે કુછ ભી ન ચાહિએ મુજે મેરે હાલ પે છોડ દો.

0

છંદ – ૧૮ વાફિર

છંદ – ૧૮ વાફિર (લગાલલગા)

વાફિર, એક અખંડ માત્રામેળ છંદ છે. તેનો ગણ છે- લગાલલગા સાત માત્રા. આ ગણમાં બે ગુરુ વચ્ચે આવતા બે લઘુ વર્ણ ચુસ્તપણે જાળવવા પડે, તેને સ્થાને એક ગુરુ ના લઇ શકાય. જો આમ કરવામાં આવે તો આ છંદ બદલાઈને હજઝ બની જાય.
જેમ કે…

મને હમણાં મળે અવસર,
તજું મૃત એષણા અકસર. – રશીદ મીર

ફરી ફરિયાદનો અવસર મળે નવ જો,
સદા બતલાવજે દરિયાદિલી દરિયા. – ગુલામ અબ્બાસ

જરા અમથું ફરી લઇ ચાલવા અવસર મળે,
મરે ભટકી હરણ તરસે, જરા બતલાવું એ ઘટના. – રશીદ મીર

0

છંદ – ૧૭ રમલ

છંદ – ૧૭ રમલ (ગાલગાગા)

રમલ, એક અખંડ માત્રામેળ છંદ છે.
જેનો ગણ છે ગાલગાગા સાત માત્રા. પ્રમાણમાં સહેલો લાગતો આ સુંદર ગેય છંદ છે. અને તેમાં સુંદર રચનાઓ પણ થઇ છે.
જેમ કે…

છો હવા લેતી ઉપાડો,
શાંત જળને ક્યાં જગાડો ? – ચિનુ મોદી

મૌન પાસે શબ્દના ભંડાર લાધ્યા,
ભીતરે નવતર અરથ વિસ્તાર લાધ્યા. – કીર્તિકાન્ત પુરોહિત

સૂર્ય સામે છે છતાં હું જળ લખું છું,
હું સળગતા પાન પર ઝાકળ લખું છું. – રવીન્દ્ર પારેખ

સાંજના પાછા ફરેલા ખગ વિષે પૂછી શકો છો,
આભમાં અંકાયેલા મારગ વિષે પૂછી શકો છો. – પરાજિત ડાભી

કેટલી વેધક બની ગઈ રાત માથે રાતરાણી,
શું કહું, કોને કહું, કેવી રીતે મારી કહાણી. – રશીદ મીર

રાહ ખુદ દોડ્યા કરે છે, રાહમાં બેસી રહ્યો છું,
શૂન્યનો છું ‘શૈલ’ ચેલો, એકડો ઘૂંટી રહ્યો છું. – ‘શૈલ’ પાલનપુરી

0

છંદ-૧૬ રજઝ

છંદ-૧૬ રજઝ (ગાગાલગા)

રજઝ એક અખંડ માત્રામેળ છંદ છે.
જેનો ગણ છે- ગાગાલગા સાત માત્રા. આ પણ એક સુંદર ગેય છંદ છે. એમાં સુંદર રચનાઓ જોવા મળે છે. જેમ કે…

ઝાઝું જીવન ગુજરી ગયું,
આવો હવે શું કામનું. – રશીદ મીર

જીવન સદા જીવ્યા અમે મરજાદમાં,
કોરા રહ્યાં તેથી અમે વરસાદમાં. – નરસિંહ પરમાર

જ્યાં જ્યાં નજર મ્હારી ઠરે યાદી ભરી ત્યાં આપની,
આંસુ મહીં એ આંખથી યાદી ઝરે છે આપની ! – કલાપી

ફળફૂલથી ભરપુર ભારતવર્ષ નંદનવન હતો,
ખોટું નથી લવલેશ કે આ દેશ પણ કંચન હતો. – શયદા

અન્ય ઉદા. જેમ કે…

અપની નજરમેં આજકલ ફિર ભી અંધેરી રાત હૈ,
સાયા હી અપને સાથ થા સાયા હી અપને સાથ હૈ.

એય દિલ મુઝે ઐસી જગહ લે ચલ જહાં કોઈ ન હો,
અપના પરાયા મહેરબાં ના-મહેરબાં કોઈ ન હો.

0

છંદ – ૧૫ હજઝ

છંદ – ૧૫ હજઝ (લગાગાગા)

હજઝ, એક અખંડ માત્રામેળ છંદ છે. તેનો ગણ છે- લગાગાગા સાત માત્રા. હજઝ ખૂબ સુંદર ગેય છંદ છે, જેમાં ઘણી ઉત્કૃષ્ટ રચનાઓ થઈ છે. આ ગઝલકારોનો પ્રિય છંદ છે. જેમ કે…

તમારા ખુદના જીવનમાં,
તમારો કેટલો ફાળો? – કિરણસિંહ ચૌહાણ

અલગ સોડમ, અલગ ધરતી, અલગ ઓળખ,
ભર્યો નમણો મલક આખો, વતન છે ને. – તથાગત પટેલ

હતી જ્યાં વસ્લની ખ્વાહિશ, મળ્યું ત્યાં ઝેરનું પ્યાલું !
મગર તે જામને ભરતાં કહે તુજ હાથ શું આવ્યું ? – કલાપી

અમે ધારી નહોતી એવી અણધારી કરી લીધી,
અજાણી આંખડીએ ચોટ ગોઝારી કરી લીધી. – અમૃત ‘ઘાયલ’

અન્ય ઉદા. જેમ કે…

કિસી પથ્થર કી મૂરત સે મહોબત કા ઈરાદા હૈ,
પરસ્તિશ કી તમન્ના હૈ ઈબાદત કા ઈરાદા હૈ.

ન ઝટકો ઝુલ્ફ સે પાની યે મોતી ફૂટ જાયેગા,
હમારા કુછ ન બિગડેગા મગર દિલ તૂટ જાયેગા.

000

બજાવી રાખજો

ચાંદને કુરનિસ બજાવી રાખજો,
દીપ આંગણના બુઝાવી રાખજો.

ભૂલથી મોંમાં મૂકાઈ જાય તો…
ઝેર જેવું કંઇ પચાવી રાખજો.

હોઠ પર ના આવવા દેશો કદી,
દર્દને દિલમાં સમાવી રાખજો.

ઔષધી ત્યારે જરૂરી હોય છે,
થોડી દુવા પણ મગાવી રાખજો.

લઇ જશે એને પવન આકાશમાં,
મન કનકવાને ચગાવી રાખજો.

કોઈ કાળે કામ એ પણ આવશે,
એક ફોટો તો મઢાવી રાખજો !

પ્રવીણ શાહ